Sosyoloji ve siyasetin penceresinden bakınca “elektrik,” düşünce tarihinde Aydınlanma olarak tanımlanan dönemi ve bağlantılı iki kavramı hatırlatır: akıl ve ışık. “Işık,” elektrik olgusunun sosyal bilimlere ve sosyolojiye tahvil edilmiş dilidir. Bugün elektrikle ilgili yüzlerce yıllık deneyime sahibiz. Bu deneyim, artık aydınlanma ve aydınlatmanın ötesine geçen işlevler üstleniyor. Modern insan, elektriği aydınlatma işinde kullandığı gibi, kimi zaman da arzu ettiği karanlıkları inşa etmek ve geceyi kamusallığa kapatmak için kullandı. Silahtarağa Elektrik Santrali odağında elektrik üzerine literatür, “elektrikli” bir sahada dolaşma ve hatta sosyal anlamda “elektrikli sahalar” inşa etmede temel bir işlev görüyor. Sosyal alanın inşasında üstlendiği bu roller ve işlevler, geleceğin toplumuna dair tahayyüllerde elektriğin baskın bir yer oluşturacağına işaret ediyor. Elinizdeki kitap, İstanbul’u elektrikle tanıştıran bir endüstri kurumunun öyküsüne ve toplumsal-mekânsal-kültürel hafızasına odaklanıyor. Bu yönüyle bir mekânın öyküsünden öte bir anlam taşıyor. İstanbul Aydınlanıyorken: 20. Yüzyıl Türkiyesi’nde Kent, Elektrik, Gündelik Hayat’ın bir araya getirdiği, özenle ve tematik olarak dizilmiş makaleler, bu öykünün neredeyse bütün duraklarında okuru dolaştırıyor.

 

From the perspective of sociology and politics, “electricity” recalls the period defined as the Enlightenment in the history of thought and two related concepts: reason and light. “Light” is the language of the electrical phenomenon translated into social sciences and sociology. Today, we have centuries of experience with electricity. This experience now takes on functions that go beyond mere illumination. Modern people have used electricity not only for lighting but also to construct the darkness they desire and sometimes to close off the night from the public sphere. The literature on electricity, focusing on the Silahtarağa Power Plant, plays a fundamental role in navigating an “electric” field and even constructing “electric fields” in a social sense. These roles and functions in the construction of the social field indicate that electricity will occupy a dominant place in imaginings of the society of the future. This book focuses on the story and socio-spatial-cultural memory of an industrial institution that introduced electricity to Istanbul. In this respect, it carries a meaning beyond simply telling the story of a place. As Istanbul Enlightens: Urban, Electricity and the Daily Practices in 20th Century Türkiye brings together carefully and thematically arranged articles that guide the reader through almost every stage of this story.

 

Biyografiler • Biographies

Teşekkür • Acknowledgment
Amed Gökçen, Lütfiye Çetin

Önsöz • Preface
Murat Belge

Giriş • Foreword
Şükrü Aslan

BİRİNCİ KISIM • CHAPTER ONE

1 İstanbul’da Gecenin Gündelik Yaşama Katılışı: Bir Tarihçe Denemesi
Extending the Day Into the Night in Istanbul: A Short Historical Account
Uğur Tanyeli

2 Karanlıktaki Gözler: Geç Osmanlı İstanbul’unda Gece Hayatı ve Görsel Düzenler
Eyes in the Dark: Nightlife and Visual Regimes in Late Ottoman Istanbul
Avner Wishnitzer

3 Işıl Işıl Bedenler: 1920’lerin İstanbul’unda Temsil ve Aydınlatma
Bodies Lit Up: Spectacle and Illumination in 1920s Istanbul
G. Carole Woodall

İKİNCİ KISIM • CHAPTER TWO
4 Polisiyenin Elektrikle İmtihanı: Modernlik, Teknoloji ve Tabana Kuvvet Kaçışlar
How Electricity tested The Crime Novel: Modernity, Technology and Flights on Foot
Seval Şahin

5 Ev Temizliği Elektrikle Buluşunca (1930-1950)
The Meeting of House Cleaning and Electricity (1930-1950)
Bahar Emgin, Defne Karaosmanoğlu, Leyla Bektaş Ata, Büşra Eser, Ramazan Çakmak

6 Bir Toplumsal Mühendislik Örneği Olarak Ameli Elektrik Dergisi
The Ameli Elektrik (Practical Electricity) Journal as an Example of Social Engineering
Kenan Çayır, Amed Gökçen, Lütfiye Çetin

7 Elektrik ve Cinsiyetlendirilmiş Ev İçi Alan
Electricity and the Gendered Domestic Sphere
Gülhan Balsoy, Yağmur Nuhrat

ÜÇÜNCÜ KISIM • CHAPTER THREE
8 Bir Mimari Değerlendirme: Silahtarağa Elektrik Santrali
An Architectural Evaluation: Silahtarağa Power Plant
Mevlüde Kaptı, Binnur Kıraç

9 Silahtarağa Santralinin Kayıp Treni
The Lost Train of Silahtarağa Power Plant
Hüseyin Irmak

10 Bir Mimari Eser Olarak Santral
Santral-Istanbul as an Architectural Work
İhsan Bilgin

11 Silahtarağa’dan Santral İstanbul’a Uzanan Arşivden Aydınlanmanın Kentsel İzlerini Okumak
From Silahtarağa to Santral Istanbul: How the Archive Helps in Reading Traces of Illumination of an Urban Space
T. Gül Köksal

DÖRDÜNCÜ KISIM • CHAPTER FOUR
12 “Elektrik Tehlikeli midir?” Erken Cumhuriyet’in İlk Dönemlerinde Elektrik ve Kazalar
“Is Electricity dangerous?” Accidents with Electricity in the Early Republican Years
Cihangir Gündoğdu

13 Mektuptan Sinyallere: Elektrik Çağına Girerken İstanbul’da Haberleşme Şebekeleri
From Letters to Signals: Communication Networks in Istanbul as it Entered the Age of Electricity
Sırrı Emrah Üçer

14 İmparatorluktan Ulus-Devlete Geçiş Sürecinde İstanbul’dan Bir Altyapı, Sermaye ve Emek Profili: Tramvay ve Elektrik Şirketleri
A Profile of Infrastructure, Capital and Labour in Istanbul During Transition from Empire to Nation-State: Tram and Electricity Companies
Erol Ülker

BEŞİNCİ KISIM • CHAPTER FIVE
15 Silahtarağa Elektrik Santraline Kömür Temini
Coaling Silahtarağa Power Plant
Alaaddin Tok

16 Dış Kaynak Kullanımı: Kömür Çağında Enerji ve İmparatorluk, 1820-1911
Outsourcing: Energy and Empire in The Age Of Coal, 1820–1911
On Barak

17 Erken Cumhuriyet Döneminde Kömür Yokluğu ve Silahtarağa Elektrik Santrali’nde Üretiminin Durma Tehlikesi Üzerine Bir Araştırma
A Study on the Lack of Coal in the Early Republican Period and the Threat this Posed to Electricity Production at Silahtarağa Power Plant
Murat Koraltürk

SONSÖZ: KARANLIĞIN ZAPTI VEYA AYDINLIĞIN ZAFERİ • EPILOGUE: THE TAKING OF DARKNESS OR THE VICTORY OF LIGHT
Amed Gökçen

Ganz Anonim Elektrik Şirketi - Konstantinopolis Şehri Elektrik Tesisi ve Dağıtım Şebekesi
Ganz Public Limited Electric Company - Electric Facility and Distribution Network of the City of Constantinople

Osmanlı Elektrik Şirketi
The Ottoman Electricity Company

Sarayburnu-Salacak
Sarayburnu-Salacak

_

Alaaddin Tok

Amed Gökçen

İstanbul Bilgi Üniversitesi Tarih Bölümü’nü bitirdi. Master derecesini İstanbul Bilgi Üniversitesi Kültürel İncelemeler Bölümü’nden aldı. 2005 yılından beri İstanbul Bilgi Üniversitesi bünyesinde “(Y)Ezidi Kültürünün Karşılaştırmalı Araştırılması” adlı uluslararası çalışmayı yürütmektedir. Çalışmalarının ilk ürünü Kalan Müzik tarafından 2009 yılında çıkarılan (Y)Ezidiler adlı CD-Kitaptır. Yazarın İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları tarafından okuyucuya sunulan Osmanlı ve İngiliz Arşiv Belgelerinde Ezidiler (2012), Abede-i İblis Yezidi Taifesinin İtikadı, A’datı, Evsafı (2013), Kara Kitap Kara Talih (2015) kitapları ve Damla Tanla ile çevirisini üstlendiği Ezidilik: Arka Planı, Dinî Âdetleri ve Metinsel Geleneği (2014) isimli yayını bulunmaktadır.

Avner Wishnitzer

Bahar Emgin

Binnur Kıraç

Büşra Eser

Cihangir Gündoğdu

Defne Karaosmanoğlu

Erol Ülker

G. Carole Woodall

Gülhan Balsoy

Hüseyin Irmak

İhsan Bilgin

1953’de Kastamonu’da doğan İhsan Bilgin. 1980’de Y.Mimar (İTÜ), 1990’da Doktor (İTÜ), 1994’te Doçent (YTÜ), 2000’de Profesör (YTÜ) oldu. 1982’de Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’nde başladığı öğretim üyeliği görevini 2004’e kadar sürdürdü. Modern dönem konut, yerleşme ve imar tarihleri ile 20.yy. mimarlığı üzerine çalışmanın ve dersler vermenin yanı sıra 6. Proje Atölyesini yönetti. İstanbul Bilgi Üniversitesi İletişim Fakültesi”nde Gündelik Hayat ve Şehir Kültürü üzerine dersler verdi. Eylül 2004’te İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde Mimari Tasarım Yüksek Lisans Programını kurdu ve koordinatörlüğünü üstlendi. Yine İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde Fen Edebiyat Fakültesi Dekanı olarak da görev yapmakta olan Bilgin, 1985’ten bu yana kendi atölyesinde ve YTÜ bünyesinde yapmış olduğu çok sayıda mimari projesi ve uygulanmış işleri bulunmaktadır.

Kenan Çayır

Prof. Dr. Kenan Çayır, İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde öğretim üyesi ve Sosyoloji ve Eğitim Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi müdürüdür. Çayır, Lisans ve yüksek lisans eğitimini Boğaziçi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde tamamladı. Doktora derecesini Boğaziçi Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden aldı. İngiltere’de Leeds Üniversitesi Vatandaşlık ve İnsan Hakları Eğitimi Merkezi’nde ve Almanya’da Georg-Eckert Uluslararası Ders Kitapları Enstitüsü’nde doktora sonrası çalışmalar yaptı. Avrupa Konseyi ve EIP Sloveyna’nın ortaklaşa düzenledikleri insan hakları eğitimi seminerlerine ve Gürkaynak Yurttaşlık Enstitüsü’nün eğitici eğitimi seminerlerine katıldı; bu alanda sertifikalar aldı. Milli Eğitim Bakanlığı ve Eğitim Reformu Girişimi’nin birlikte düzenledikleri “Düşünme gücü” adlı öğretmen eğitimi projesinde uzman eğitici olarak çalıştı. Ders kitapları, yurttaşlık eğitimi, ayrımcılık ve insan hakları eğitimi üzerine çalışmaktadır.

Leyla Bektaş Ata

Lütfiye Çetin

Mevlüde Kaptı

Murat Belge

1943’te doğdu. İ.Ü. Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. 12 Mart döneminde iki yıl cezaevinde kaldıktan sonra 1974’te üniversiteye döndü. 1981’de doçentken istifa etti. Halkın Dostları, Birikim, Yeni Dergi, Yeni Gündem, Milliyet Sanat, Papirüs dergilerinde ve Cumhuriyet, Demokrat, Milliyet, Radikal, Taraf gazetelerinde yazdı. 1983’te İletişim Yayınları’nı kurdu. 1997’de profesör olan Murat Belge Bilgi Üniversitesi’nde öğretim üyesi ve Taraf’ta yazıyor. Kitapları: Tarihten Güncelliğe (Alan, 1983; İletişim, 1997), Sosyalizm, Türkiye ve Gelecek (Birikim, 1989), Marksist Estetik (BFS, 1989; Birikim, 1997), The Blue Cruise (Boyut, 1991), Türkiye Dünyanın Neresinde (Birikim, 1992), 12 Yıl Sonra 12 Eylül (Birikim, 1992), İstanbul Gezi Rehberi (Tarih Vakfı, 1993; İletişim, 2007), Boğaziçi’nde Yalılar ve İnsanlar (İletişim, 1997), Edebiyat Üstüne Yazılar (YKY, 1994; İletişim, 1998), Tarih Boyunca Yemek Kültürü (İletişim, 2001), Başka Kentler, Başka Denizler 1 (İletişim, 2002), Yaklaştıkça Uzaklaşıyor mu? (Birikim, 2003), Osmanlı’da Kurumlar ve Kültür (İstanbul Bilgi Üniversitesi Yaınları, 2005-2008), Başka Kentler Başka Denizler 2 (İletişim, 2007). Yazarın ayrıca William Faulkner, James Joyce, John Berger’den çevirileri yayımlanmıştır.

Murat Koraltürk

Marmara Üniversitesi İktisat Fakültesi, İktisat Bölümü İktisat Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi

On Barak

Ramazan Çakmak

Seval Şahin

Sırrı Emrah Üçer

Şükrü Aslan

T. Gül Köksal

Uğur Tanyeli

Yağmur Nuhrat